April 22, 2008
وقتی فارسی می نویسم
وقتی به وبلاگ نویسی شروع کردم با خط سرلیک تاجیکی می نوشتم و چون در دور دوستان ایرانی خود (که باورم نمی شود پنج سال گزشته است و من هنوز این خط را به خوبی یادنگرفته ام) احساس ناشکری داشتم و شروع کردم با سختی فارسی تایپ کنم که حالا خوبتایب می کنم اما همچنان نوشته هایم غلت های زیاد عملای دارد. این از کندی خود من است. حالابگزریم. می خواهم بگویم که این روزها سیل وبلاگنویسان تاجیک به دمیای انترنت راه یافته اند و منهم تلاش می کنم گاهی با خطی که برای تاجیکان راحت تر است بنویسم. اما باور کنیداحساس خوبی ندارم.
انگار در جمعه نشسته ام و با زبانی صحبت می کنم که بقیه نمی فهمند.
اگر کتاه تر بگویم، دچار بهران خط شده ام. هرچند در تاجیکستان تعداد کسانی کهبه فارسی بخوانند و بنویسند زیاد شده اند اما هنوز این خط برایمان روان و خوانانیست.
همان طور که من بعد از پنج سال با این خط احساس راحتی ندارم. خط فارسیکه ما تاجیکان آنار عربی میدانیم برای من که تا 25 ساله گی با آن نمی نوشتم و با خطسرلیک شکل گرفتم احساس می کنم که این خط برایم مثل مادراندر خواهد بود برای همیشه بیگانه و سخت. هرچند خطسرلیک مادر هویت یک قرن تاجیک بوده است تا یک قرن دیگر نیز باید با این خط فارسیآدت کنیم و درواقع تمام آداتی که با خط سرلیک آموختیم کنار بگزاریم و با شیوه دیگربنوسیم.
با این حرف ها نمی خواهم شمارا به تردید رو به رو کنم. ما تاجیکانهمیشه به کسانی که خط فارسی می وشتنند احترام زیادی داشتیم و داریم و همیشه ارماناین خط در دلمان بیدار داشته یم. حالا که قرار است دوباره به این خط برگزدیم درواقعاحساس خوشحالی داریم. خط یگانه که خط فارسی باشد، تنها راه اتهاد مردم فارسی زباناست.
اما وقتی زبان مادری خودرا با خطی بنویسم که مادرام قادیر بهخواندن آن نیست، احساس گسستگی می کنم.
این هارا می نوسم که شما خواننگاناین وبلاگ در این نوشته ها از فکر و اندیشه یک تاجیکی که در حال تلاش به رسیدن بهپیوندهای کنده شده در دوران شوروی است، آشنا شوید. اما این تلاش باز هم همزمان در حال گسسته شدن از دیگر پیوند هایاست که در این قرن گزشته در فرهنگ و روزگار ما تاجیکان روخ داد.
یکی ازخوانندگان در پای متلب نوشته قدیمیی من نوشته بود که دوست دارد به دوشنبه، تاجکستان برود بهعنوان آموزگار خط فارسی. فکر کنم جوانان تاجیک از خدا می خواهند که چنین داوتلبانبیش تر و بیشتر به تاجیکستان روند و دست آنان را بگیرند.
دولت تاجیکستان اعلام کرده که در مدت 4سال همه شهروندان تاجیک قادر به خواندن و نوشتن خط فارسی شوند. اما من به این زودیها انجام شدن این طرح خوشبین نیستم. چون هدف سنگین ایست برای مردمی که در حال دست و پنجهنرم کردن با مشکلات روزمره خود هستند، این خط را به آسانی بیاموزند و همزمان پا به پای دیگر مردمآسیای میانه رشد کنند.
با نگرانی و در این حال با خوشحالی به این ماجرانگاه می کنم. منی که 5 سال زبان انگلیسی خواندم و دو سال است که در حال آموختن زبانهولندی هستم، احساس سخت عقبماندگی دارم از آنهای که این همه زمان را در راه آفریدنو دانش اندوختن با زبان مادری خود بودنند.
از این جاست که جوانان ایرانی فعالتراند. چون هیچ گاه مجبور نشدنند که در وطن در کنار مادر و زمین خود با زبان و خطبیگانه ای درس بخوانند.
اگر دوستان تاجیک دوست دست مردم تاجیم را در این دورانسخت و اما گذرا نگیرند وصل مردم فارسی زبان به این زودی ها روخ نخواهد داد.
همچنانکه دست مرا گرفتید و در این مدت به من خط فارسی آموزاندید و بر اشتباهات من چشمپوشیدید و گاهی هم راه نماییم کردید.
با وجود این که کند بودم اما با کومکشما به این جای رسیدم که می توانم وبلاگم را باز کنم و با خط برای ملیون ها مردم فارسی گو آشنا وخوانا فریاد بزنم: کومک کنید، ای فارسی زبانان دنیا زبان فارسی در سمرقند و بخارابی پشت و پناه است! بی کتاب است.
April 21, 2008
Ба веблогнависони точик
Дигар ехсос танхои намекунам, вакте дари веблоги худро боз мекунам медонам ки чанд тан аз хамватанони азиз хам хонандаи онанд. Харчанд гохе нигарон мешавам гохе накунад хати форси (араби) барояшон мушкил бошад. Вале медонам ки нихоятан хамаи мо форсизабонон бояд ба иттиходи каблии худ бирасем ва хати муштарак рохи аслии он аст.
Аз ин ки чанд веблоги точики хам чадидан ба рох афтода ва мураттаб аз рузгор ва чомеаи худ менависанд бисёр хушхолам. Хушхолона навштахоятонро мехонам. Муштокона мехонам.
Мохи ноябри соли 2003 буд, вакте ба веблогнависи шуруъ кардам. Замоне буд, ки тоза ба хорич омада будам ва дилам пур буд аз навиштан. Ошикона менавиштам. Бекаророна менавиштам вале хеч паёме аз хамватане дарёфт намешуд. Аз навиштан барои хонандаи нопайдо ба танг меомадам ва веблогро ба майдони дарс табдил кардам. Дарси навиштар ба хати форси.
Бояд икрор шавам ки дар айни хол бо сахти ба хати кирили менависам ва мумкин аст бо иштибохоти зиёде ин навиштаро ба поён расонам. Шумо ки маро мешиносед аз иштибох кардан боке надорам. Бокам аз ин аст ки манзури худро норавшан баён кунам.
Дар фурсати бештар пайванди веблогхои точикиро канори сафхаи худ чой хохам дод. Беш аз хама ба Каюмарси азиз сипос ки бо дусти самимонааш маро ба чавонони точик ва дунёи онон дар Точикистон огох мекунад.
Точикони Точикистон аз точикони дигар кишвархои точикзабон пешрафтатар шудаанд ва чунин хам бояд бошад. Чун замони азизи худро барои бахсу талошхои бенатичае сарф намекунанд, чунон ки дар кишвархои дигар точикон бо муборизахои ошкору ноошкор барои хифзи хуввият ва забони модарии худ дасту панча нарм мекунанд. Ба хусус точикони Самарканд ва Бухоро, ин ду хоки азиз ки барои тактакашон дилам меларзад. Точиконе ки аз соддатарин хаки худ махруманд ва рузномае хонданбоб ба забони модарии худ надоранд.
Ин рузхо хушбинам ба оянда. Ин рузхо дилам аз пешрафти чавонони Точикистон меболад. Меболад аз ин ки дасташон барои интихоб боз аст. Метавонанд то хадди имкон ба хостахои худ бирасанд.
Солхои 2002 ва 2003 вакте дар интернет дунболи калимаи точикие мегаштам рохам танхо ба чанд расонаи хоричи боз мешуд, ки бисёр ехтиётеорона ва хатто сатхй дар ин ва он мавзуъе марбут ба точикон менавиштанд. Холо дар сафхаи чустучуи google.com метавонам сар аз веблоги шумо хамватанони азиз сар дарбиёрам ва бо шавк хамаи навиштахоятонро бихонам.
Кош замоне бирасад ки нависандагони азизамон ки мутаасифона ва гайри кобили пазириш аз замон ва чавонон акаб мондаанд, худро ба руз кунанд ва мухочирони точикзабон навиштахои тозаи онхоро руи интернет бихонанд.
Замонхои ширине буд дар рузгори мо точикон, ки насли бузургсол метавонистанд ба мо кудакон ва чавонон рохнамойи кунанд ва хатто кахрамонхое буданд ва сарчашмаи тачруба ва омузиш. Мутаасифона инро дигар ехсос намекунам. Чи гуна шуд ки нависандагони мо акабнишинй карданд худ бахсест ки солхо зехни маро ба худ машгул доштааст.
Чавонони азизи точик кош ба умки ин фочеа бирасанд ва даст аз фикри кормандй бардоранд ва ба фикри таквияти худ бошанд, ки фардои мо сахттар аз фардои насли гузашта хохад буд.
Насли мо ояндаи мутафовите хохад дошт. Он чунон метафовит ки хона хохем харид ва дар ихтиёри бехонагон хохем гузошт ва мумкин аст ки хатто канори падарон ва модарони худ хок нашавем.
Аммо ояндаи мо муфидтар хохад буд. Мо дигар наметавонем хеч касеро дар поёни номувафаки худ гунахкор донем, чун дасти мо барои интихоб бозтар аз насли каблй аст.
Интихоби шуморо, ки бебокона аз харфи дили хеш менависед, тахсин мекунам.
گناه: پیشرفت، جزا: به شیوه قدیم
هر بار که در اخبار روز می خوانم زن فعالی را به چند ضربه شلاق محکوم کردند به یاد دوران کودکی ام می افتم که همسایه زنباز و عقبمانده مان دخترش را به خاطر لب هایش را سرخ کردن و یا با ما دوستانش به جشن های شب نیشینی رفتن شلاق می زد و با صدای دیوانه وار فریاد می زد که بار دیگر از این کارهای بد نکند.
پدر من همیشه به داد آن دختر همسایه می رسید. اما انگار این روزها پدر آن دوست بیچاره ام سرور دادگستری تهران شده باشد که فکر می کند زنان را با شلاق می شود ترساند و در کنج خانه نشاند.
April 2, 2008
کتاب های غیر بهداشتی من
نمی دانستم که امروز روز جهانی ادبیات کودک است. در بخش خبری زمانه خواندم. چندلحظه در دنیای کودکی بودم تا برگشتم به واقعیت امروز.
از کودکی با کتاب رابطه عاطفی داشتم. کتابهایم را بیشتر از خواهرانم دوست میداشتم. اما حالا هیچ کدام از آن کتابها را با خود ندارم و حتا عنوان های بعضی ازآنهارا نیز فراموش کرده ام، ولی دلم با خواهرانم آسایش می گیرد.
نمی دانم کهدیدم دیگر شد و یا آرزوهایم. ولی هنوز یادم هست که می خواستم چاپخانه ای داشته باشمو کتاب های خوشرنگ چاپ کنم.
از کودکی با منطق بزرگسالان که نسبت به کتابداشتند مخالف بودم. این که چرا برای من و خواهرانم جوراب و لباس جداگانه می خریدندولی هر پنج باید از یک کتاب استفاده می کردیم. هیچ وقت هیچ وقت دوست نداشتم کهکتابم را به کسی دهم. حتا برای یک شب و یا یک ساعت. ولی راه دیگری نداشتم. باید باخواهران و دوستانم قسمت می کردم.
چه دعوا ها و ناراحتی هایی با خواهران ودوستان سر یک کتاب پیش می امد. همیشه فکر می کردم که چرا ما این قدر حساسیت سراستفاده کردن و نکردن وسایل بهداشتی نشان می دهیم، لیکن در رابطه با کتاب هیچ قاعدهای نداریم.
فکر می کردم کتابهای من از نظر بهداشتی برای دیگران ممکن استخطرناک باشد. کتابی که در حال خواندنش بودم با من از کوچه و خیابان ها گذر می کرد،در دست شویی خانه یا مدرسه ساعت ها می ماند، از بس جای خلوتی بودند این دست شویی هابرای خواندن! اشک هایی که روی ورقهای آن می ریختم و شبهایی که روی آن می خوابیدمحتما از نظر بهداشتی کتاب را آلوده می کرد و برای ما کودکان میکروبدارترین چیزهابود. ولی من باکی نداشتم. از کتابهای قدیمی و چرک گرفته تا کتابهایی با رنگ های تندو تیز و ناخوب دوری نمی کردم. تنها باکم این بود: به کتابهایم دست بزنند. کتابهایمرا ببرند.
یادداشت می کردم هربار کسی از من کتابی می برد. همه کتابهایم رادوست می داشتم. بعضی از آنهارا همین گونه به خاطر این که کتابند دوست می داشتم.
کتابدار خوبی می شدم اگر راهنمایی ام می کردند. ولی برعکس به دست و دل بازبودن هدایتم کردند. به این که خودخواه نباشم و با هم تقسیم کنیم هر چه که دارم وندارم. و من عادت کردم به دادن کتابهایم به هر کسی که نیاز داشت و یا درخواست. همینگونه مهر کتاب از دلم کم شد. شاید دیگر کتابها آن ارزشی که داشتنند از دست دادهبودند.
شاید این حس که کتابی که دوست داشتم بخوانم وجود ندارد مرا ازشیدایی کتاب بیرون کشید. شاید این حس در کودکی در آدم قوی هست و تعداد چیزهای مقدسزیادند وقتی کودک هستی و وقتی بزرگ می شوی زیر هر چه مقدس و یا مهم است می زنی. نمیدانم. می دانم که دیگر آن کتابخانه بزرگ پدرم وجود ندارد چون من و خواهرانم همه آنرا به این و آن دادیم که بخوانند، بفهمند که منظورم چیست و به چه می اندیشم.
و دیگر این روزها در آن محله کودکیم کودکان به کتاب ایمان ندارند و یا بهیک یا چند کتاب بخصوص ایمان دارند.
یادم می اید با بنفشه شب و روز برایروزنامه محلی می نوشتیم و از ده نوشته مان یکی چاپ می شد و ما این روزنامه را تاسالها نگهداری می کردیم. تا روزی دیدن دوستم بنفشه رفتم و دیدم که در نبودی اومادرش تمام روزنامه های جمعاوری کرده او را می سوزاند تا تنور نان خود را گرم کند. با گریه از دوستم دفاع کردم اما مادر از نان های شیرین و خوشرنگ سمرقندیش که می گفتما شکم سیرها به قدر آن نمی رسیم برای کودکانش می پخت.
بنفشه نویسنده خوبیمی شد و من همیشه می خواستم نوشته هایش را چاپ کنم. دوست داشت تشویقشکنم.
دوست داشتم مرا هم تشویق کنند و در گوشه بنشانند و بگویند: بنویس توخوب می نویسی! اما همیشه برعکس بود: بلند شو بیا بیرون!
همیشه کتابهای خوببه زبان روسی بود و وقتی از پدرم می پرسیدم که چرا؟ می گفت ما تاجیکان نویسنده هایخوب نداریم.
من که می دیدم می خواندم و می دانستم نوبسنده های خود راداشتیم و داریم. اما دستگیری و تشویق مردم برای شناخت و قدردانی از آنان رانداشتیم.
مردم ما آن زمان کتاب روسی می خواندند حالا انگلیسی. من بعضی اوقاتدر تعجب می مانم که چرا هردو را نمی خوانند. این «چرا» نشریات "سغدیان" را ورشکستکرد. کتابهای کوچک و کمرنگش را کسی نمی خرید و از آن طرف دولت برای کتاب های تاجیکیمجوز نمی داد.
آخرین کتابی که این نشریات بیرون داد "صبر سنگ" من بود کهتنها به خاطر این که به این نشریات کمک کنم و به دوستانم بگویم که می شود کتاب چاپکرد به دست چاپ داده بودم.
و همین گونه دو نشریات موجود ورشکست و بسته شد. چون که جوانان دیگر برای برپا نگه داشتن آن چیزی نمی نوشتند که نشر شود تا نشریاتزنده بماند.
ما تشویق می شدیم که کتاب ناب بنویسیم. کتابی که تا به حالنوشته نشده باشد. پس ما جوانان از شرم ننوشتیم. از ناقص بودن کارمان ترسیدیم. ازاستاد نبودن خود شرمیدیم و میدان را دوباره به دست استادانی دادیم که امید زیادی بهاینده ندارند. استادانی که پیر و افسرده و نیازمند و گرفتار سیاست روزند.
ما جوانان را به بیرون راندند انگار از میدان خطر باری مارا دور کردهباشند. ما کودکان امیدبخش وطن بودیم و امید زیادی نبخشیدیم.
نسل دیگری کهدر راهند چه گونه خواهند بود نمی دانم. نسلی که اتاق هاشان نه از کتاب بلکه ازعکسهای کارگری در مزرعه های دولتی پر است. با چهره هایی در افتاب سوخته و لاغر.
در سمرقند دیگر کتابی خوشرنگ و با زبان دل و زبان مادرشان نشر نمی کنند. دیگرکتاب مقدس نیست. دیگر دانش در کتاب ها نیست. دیگر کم کسی به گذشته فکر می کند همهبه آینده فکر می کنند. دیگر خانه ها کوچک است جایی برای کتاب نیست، حتا برای فرزندیهم جای ندارند. خانه مثل دل ها کوچک شده اند.
ولی خیلی دوست دارم یک چاپخانه داشته باشم در سمرقند. نه به خاطر این که عاشقکتابی به زبان تاجیکی و خوشرنگ هستم، بلکه به خاطر این که کودکان و نوجوانان تاجیکبه آن نیاز دارند. چنان نیاز دارند که یادشان رفته کتاب می تواند نو باشد، کتاب میتواند با زبان تاجیکی باشد با زبان مادری خودشان باشد. کتاب می تواند مال خودشانباشد. کتاب می تواند برای کودکان باشد و شوق آور باشد با خط های بزرگ وخوانا.
