Samarqand

سوگند به سمرقند

اين هم برای آشنايی بيشتر دوستان ايرانی که سيريليک نمی خوانند با نويسنده اين صحيفه و شهر و ديار او.

Ин мусохибаи Мехдии Чоми рузноманигори эрони ва созандаи филми мустанади "Чарху Фалак" бо ман аст ки зери унвони "Савганд ба Самарканд" дар Мачаллаи "Бухоро" (шумораи 31) ба мудирияти Алии Дехбоши чопи Техрон ба табъ расидааст. Дар ин гуфтугу талош кардам назароти худро аз Самарканде ки ман дар он ба воя расидам баён кунам. Муфид донистам ки онро дар ин сахифаи худ низ бигузорам то барои хонандагони эронии худ бо ин тарик аз худ ва шахри худ ва дунёи худ иттилоъе дода бошам. Хамин тавр ба хамшахриёни азизи худ ки хеле дер-дер ба ин мачалла ва хар навиштачоти дигаре аз Эрон дастраси доранд равзанаеро боз карда бошам.

- تا آنجا كه مى‏دانم فرزند كوهستان هستی

در قطار كوه‏هاى زرافشان نزديك سمرقند تولد شدم و گراسكوپ من عقرب است. سال‏هايى كه من درس خوان شدم پدرم دوست‏داشت روسى بخوانم اما براى من راحت‏تر بود كه تاجيكى خوانم. زبان من بود. از روستامان آمدم به سمرقند به اختيار خودم. زمان جنگ‏تاجيكستان بود و نمى‏شد دوشنبه رفت. آن موقع‏ها مد بود كه تاجيكان ازبكستان براى آموزش به دوشنبه مى‏رفتند. در مكتب ميانه دركلاسى كه من دوره قبل از دانشگاه را مى‏خواندم كسى نمى‏خواست زبان و ادب خواند چون نمى‏شد از آن پول درآورد. بچه‏هايى كه‏مى‏خواندند هم معمولاً معلم مى‏شدند. پدرم فكر كرد من هم مى‏خواهم معلم شوم. جالب است كه بچه‏هاى كوهستان از ادب تاجيك وحتى ايران باخبرتر بودند در حالى كه حتى استادان آن‏ها در شهر هم گاه به اندازه آن‏ها نمى‏دانستند و حتى مقابل كاربرد مثلا واژه‏هايى كه‏اين بچه‏ها به كار مى‏بردند ايستادگى مى‏كردند كه شما داريد زبان را خراب مى‏كنيد.

- دوره شوروى و دوره‏اى كه پس از استقلال وارد دانشگاه شدى با امروز چقدر فرق كرده است؟

از نگاه تاجيكى كه بيرون از تاجيكستان زندگى كرده مى‏توانم بگويم... اين دوره‏ها به هم‏
نزديك است. مشكلات ما سال‏هاست تغيير نكرده. شايد از زمان فرار امير بخارا يعنى زمان‏شروع حاكميت روس تا به امروز هر سياستى بوده بر ضد رشد زبان و فرهنگ فارسى بوده.نمونه اين ضديت را در تغيير خط ما مى‏توان ديد كه تا امروز سه بار عوض شده و هر يكى دونسل كه گذشته، با نسل قبل از خود بيگانه‏تر گرديده. به هرحال اين هم بود كه تاجيكان در تمام‏خاك شوروى با هم پيوند داشتند و داد و گرفت فرهنگى ممنوع نبود. بدبختانه امروز پس ازاستقلال آن وضع يگانگى ديگر شده و هرگونه مبادله ممنوع شده است. وضع مكاتب تاجيكى‏كه در زمان شوروى تأسيس يافته بود در زمان حاضر رو به كاهش داده است. و چون ديگرتاجيكستان اين مكاتب را با كتاب تأمين نمى‏كند، ازبكستان هم از اين فرصت استفاده برده ودست‏كم نيمى از آن‏ها را به ازبكى برگردانده است. چنان كه در شهرهاى سمرقند و بخارا امروزيگان مكتب تاجيكى باقى نمانده است. هر مكتبى هم كه باقى مانده در روستاها و كوهستان‏است. همه اين مكاتب در عمق نارسايى و مشكلات مواد آموزشى مانده‏اند.

در دوره شوروى هم نارسايى‏ها بود ولى سيستم مبادله كتاب وجود داشت. ما مثلاً به مجله‏مشعل كه مجله كودكان و نورسان بود و در دوشنبه چاپ مى‏شد نامه مى‏نوشتيم كه ما كتاب ادب‏تاجيكى نداريم، آن‏ها كمك مى‏كردند تا كتاب‏هاى كهنه مدارس تاجيكستان براى ما فرستاده‏شود و ما از آن درس مى‏خوانديم. ما خود را شهروند تاجيكستان حساب مى‏كرديم. گيمن (سرودملى) تاجيكستان را از بر مى‏كرديم كه لاهوتى نوشته بود. اما وقتى استقلال شد و من آمدم‏سمرقند بچه‏ها مى‏گفتند بايد گيمن ازبكستان را بخوانى. من وقتى استقلال شد گيج بودم كه‏وطن من كجاست. زمان شوروى مى‏گفتند گيمن كشورتان را خوانيد و ما گيمن تاجيكستان رامى‏خوانديم و قبول هم مى‏كردند اما وقتى شوروى پاش خورد وضع عوض شد و از مامى‏خواستند كه گيمن ازبكستان را به زبان ازبكى بخوانيم كه خيلى‏ها مثل من نمى‏دانستند.

- پس با استقلال بود كه تاجيكان سمرقند با اين واقعيت روبرو شدند كه در مرزهايى قرارگرفته‏اند كه از تاجيكستان جداست؟

بله چون زمان شوروى كه شما مى‏رفتيد در دوشنبه سال‏ها زندگى مى‏كرديد و بعد هم‏مى‏آمديد به سمرقند؛ سمرقند زادگاه شما بود و تاجيكستان مركز سياسى شما بود.

- مردم اين جدا افتادن را چه طور قبول كردند؟

مردم سياسى نبودند. مى‏گفتند خب اين كار حكومت است، نمى‏خواستند به دردسر بيفتند.چون اگر مشكلى درست مى‏شد، شما بايد تا هفت پشتتان از حقوق اجتماعى محروم مى‏شديد.تلاش مى‏كردند حرف نزنند و ما هم بى‏خبر بوديم معلم‏ها هم چيزى نمى‏گفتند. اما امروز يك‏بچه 16 ساله بيشتر از من در آن سال‏هاى 16 سالگى‏ام مى‏فهمد.

- آموزش زبان تاجيكى به چه وضعى درآمد؟

به همان وضع دره شوروى باقى ماند. مردم عادى به 4-3 ساعت موسيقى تاجيكى و داشتن‏برنامه تاجيكى در راديوى ازبكى زبان محلى دلخوش بودند. اما ازبكستان آن را قطع كرد.

كانالهاى تلويزيون تاجيكستان هم كه در دوره شوروى قابل دريافت بود امروز قطع شده است.بالاى سوخته نمك آب، تمام آن كتاب‏هاى تاجيكى نشر شده در زمان شوروى هم به دستوردولت از بين برده شد. بهانه هم اين بود كه از نظر سياسى به رژيم كهنه تعلق داشت، اما هنوز هم‏جاى آن كتابها پر نشده است.

- وضع آموزش ادبى و محافل ادبى چگونه بود؟

محفل‏هاى ادبى كه مى‏گذشت وقت‏هايى بود كه لايق شيرعلى مى‏آمد يا بازار صابر مى‏آمد ياگلرخسار. پيشتر ميرزا تورسون زاده مى‏آمد كه مردم با دسته گل‏ها به استقبال مى‏رفتند. اين يك‏سازماندهى حزبى دوره شوروى بود و طبيعى بود كه در آن شعر سياسى خوانده نمى‏شد يا كمترخوانده مى‏شد. آخرين بار كه لايق شيرعلى آمد و شعر "زهر بادا شير مادر بر كسى كو زبان مادرى‏گم كرده است" را خواند و بازار صابر آمد و شعر زبان مادرى‏اش را خواند، اين رفت و آمدها كمترشد و اين بود سال‏ها 1986 - 87 قرن گذشته. بعد از اين، ديگر، شاعران تاجيكستان كمتر به‏سمرقند و بخارا آمدند و هيچ كتابى مثل لايق دستاويز (تحفه) نياوردند. تاثراتشان هم هرگونه‏بود. بعضى از آن‏ها مثل گلرخسار بعد از اين سفرها شعرهايى مى‏نوشتند مثل آن كه "از سمرقند وبخارايت صدايى نيست نيست" كه باعث روح افتاده‏تر گرديدن مردم مى‏شد. اما شاعرانى مثل‏بازار صابر طور ديگرى فكر مى‏كردند و مى‏نوشتند: "اگر بعد اين همه تاريخ پر فراز و نشيب،تاجيك ريشه‏كن نشد رحمت بر خاك بخارا، رحمت بر خاك سمرقند." در مقابل، شاعران جوانى‏هم پيدا شدند مثل سياوش كه با ديدار از سمرقند آن را از يك ديد تاريخى نگريستند:

در آن شهرى كه هر بيگه به خون خود طهارت مى‏كند خورشيد

سپس بر جانب محراب‏هاى پاك ريگستان‏

نماز شام مى‏خواند

در آن شهر رسولان عجم‏

پيغمبران شعر

به من يك سوره غمگين و پر اندوه نازل شد:

سمرقند

- زبان تاجيكى در مقايسه با روسى در چه وضعى قرار داشت؟

آن‏ها كه به شعر و ادب علاقه‏مند بودند مى‏توانستند به راحتى به تاجيكى حرف زنند اما اگرمى‏خواستى متخصص باشى بايد روسى مى‏خواندى. زبان تاجيكى برابر روسى نمى‏توانست‏باشد. آن‏قدر كه براى روسى صرف همت مى‏شد براى تاجيكى نمى‏شد. اما وقتى يك جوان‏تاجيكى مى‏خواست نويسد از او توقع داشتند مثل آنها بنويسد كه روسى مى‏نوشتند و اونمى‏توانست. چرا كه همان ده تا كتاب تاجيكى را كه در كتابخانه مدرسه‏اش پيدا مى‏كرد خوانده‏بود و بيشتر از آن نخوانده بود. حتى اگر اين جوان براى تحصيل به تاجيكستان هم مى‏رفت،درهايى را به روى خود باز مى‏كرد كه درهاى ديگرى را به رويش مى‏بست. زيرا معلم‏ها وقتى‏مى‏ديدند از بيرون تاجيكستان آمده‏اى سخت نمى‏گرفتند و مى‏گفتند ما بايد اين‏ها را حمايت‏كنيم.

اين حمايت به اين بها تمام مى‏شد كه آن‏ها درس نمى‏خواندند و بعد معلم مى‏شدند وبرمى‏گشتند به شهرهاى خود در سمرقند و بخارا و دهه‏هاى آن و نمى‏توانستند درست و حسابى‏درس دهند.

خودم يادم هست اول بار كه شعر نوشتم با يكى از اين معلم‏ها روبرو شدم كه تجربه خوبى‏نبود. دو دفتر شعر نوشته بودم، دوستانم مى‏گفتند برو به معلمه نشان ده. بردم اول گفت كه وقت‏ندارم و بعد در خيابان كارهاى مرا گرفت و نگاهى كرد و گفت روان نيست بهتر است وقتت را سرشعر تلف نكنى و بروى يك چيز جدى‏تر خوانى. وقتى 15-14 سالم بود مى‏خواستم براساس‏داستان‏هايى كه از مادر كلانم مى‏شنيدم رمان بنويسم. نشستم رمان نوشتن و چون بخاراى‏شريف شنيده بودم، نام آن را آقساى شريف گذاشتم كه نام كوهستان ما بود. 50-40 صفحه‏اى كه‏نوشتم بردم پيش پدرم. او هميشه از سفرهايش به دوشنبه چمدان چمدان كتاب برايم مى‏آورد.

اما خيلى سخت‏گير بود. گفت كه ما فقط بخاراى شريف داريم و آقساى يك دهى بيشتر نيست.بعد هم چون مى‏دانست كه من دفترهاى شعرم را سوزانده‏ام گفت اگر تو مى‏خواستى شاعر شوى‏بايد تا هفت سالگى اولين دفتر شعرت را نشر كرده بودى پس بيهوده خودت را گرنگ (گيج) نكن.يك نفرى نبود دوروبر من كه مرا تشويق كند. اما وقتى به سمرقند رفتم و به روزنامه آواز سمرقندداخل شدم آن جا استاد ما حضرت صباحى بود كه تازه در 22-21 سالگى مى‏آمد و به من‏مى‏گفت شهزاده ببين ما هجاى بلند داريم و هجاى كوتاه. اين يك جامعه‏اى بود كه يك دختر درآن مى‏خواهد شعر نويسد، تازه در 21 سالگى‏اش كسى مى‏آيد به او مى‏گويد وزن چى هست.اين غير از سياست‏هايى است كه بود و اين كه ما بيشتر به روسى مى‏نوشتيم و حرف مى‏زديم وخود من تا 25 سالگى به روسى راحت‏تر حرف مى‏زدم و مؤثرتر.

- در 12 سالگى شعر نوشتى و بعد به نوشتن داستان رو كردى. الگوهات چه كسانى بودندو چه كسانى را خوانده بودى؟

من بيشتر توى خانه بودم و كتاب مى‏خواندم. حتى تابستان كه مى‏شد و همه بيرون مى‏رفتندو سرخ سياه مى‏شدند از آفتاب، من كه خانه مى‏ماندم سيب سفيد رنگام كنده رگام معلوم بود.مى‏گفتند تو مريضى؟ مريض نبودم دوماهه همه كتاب‏هاى تاجيكى خانه را كه 300 تايى كتاب‏كودكان مى‏شد مى‏خواندم و هر سال آن‏ها را تكرار مى‏كردم. اما در شعر سعدى بود و هلالى بودو راهنماى ما به كتاب آن‏ها كتاب مدرسه بود. لرمانتوف و يسنين مى‏خواندم و سعى مى‏كردم به‏همان آهنگ شعر آن‏ها به تاجيكى نويسم. هيچ وقت دوست نداشتم روسى بنويسم. دوست‏داشتم به زبان خودم بنويسم. تا اينكه من با شعر نو آشنا شدم.

- چه سالهايى بود و با كدام شاعران؟

لايق شيرعلى شعر مى‏نوشت و اين اواخر سال‏هاى 80 بود. شاعران جوان‏تر هم مى‏نوشتنداما جامعه‏اى بود كه جوانان را قبول نمى‏كرد و حتى تا سال 1990 هم باز ما بايد از تورسون زاده‏پيروى مى‏كرديم، حتى وقتى شوروى هم پاشيد. مى‏گفتند تورسون‏زاده شاعر است. حتى لايق ومؤمن قناعت و گلرخسار هم كه به ميدان آمده بودند معلم‏هاى ما مى‏گفتند اين‏ها شاعر نيستند،چهار تا جوان آمده‏اند شعر مى‏گويند؛ تو سعدى را خوان حافظ را خوان. من دوست داشتم بيدل‏خوانم چون دشوار بود و من فكر مى‏كردم اگر اين را فهميدم، ديگر باسواد مى‏شوم همه‏اش رامى‏فهمم. مى‏نشستم مى‏خواندم در يك غزل 20 تا كلمه‏اش را نمى‏فهميدم و در فرهنگ هم پيدانمى‏كردم، مى‏رفتم پيش دركتور مدرسه پيش گاو و گوساله‏اش بود مى‏ايستادم تا كارش تمام شودمى‏گفتم مى‏خواستم معناى اين كلمه را دانم او هم نمى‏دانست مگر در جمله و در بيت مى‏آمد وبعد او حدس مى‏زد و مى‏گفت. اما مرد دلگرمى نبود نمى‏خواست تربيت كند. حتى آن‏چه هم كه‏درباره آموزش مثلا وزن در كتاب‏هاى درسى بود معلم‏ها آن را كنار مى‏گذاشتند فكر مى‏كردند اين‏به درد بچه‏ها نمى‏خورد.

- از شعر نو ايران چه كسانى آنجا معرفى شدند و چه سالهايى؟

اولين آن جشن زبان سال‏هاى اوايل 80 بود كه نادر نادرپور به تاجيكستان آمد و با شعر انگورخود مشهور شد. بعد از آن لايق شعر "اى طبيعت روز دفنم باز يك آن زنده‏ام كن" را گفت وجوانها استقبال كردند. بعد از آن تولدى ديگر فروغ نشر شد كه بيشتر همان شعرهاى دفتر اوايل اورا داشت و در آخر به تولدى ديگر مى‏رسيد. بيشتر شعرهاى چارپاره او بود كه ما آن‏ها را از برمى‏كرديم. خصوصاً وقتى احمد ظاهر بر آن شعرها آهنگ بست در خاطر بسيارى با آن آهنگ‏هاباقى ماند. مثل مرگ من روزى فرا خواهد رسيد جوان‏هايى كه دنبال ادبيات مى‏آمدند جوان‏هاى‏رمانتيكى بودند. از عشق ناكام شده بودند و به هرحال اندوهى داشتند. يادم هست دوره‏اى كه‏داشتيم جوان‏ها مى‏آمدند مى‏نشستند در آخر مجلس بيشتر از نصف بچه‏ها مى‏گريستند و به‏اصطلاح غم خود را سبك مى‏كردند. آن‏ها با آهنگ احمد ظاهر يا شعر فروغ مى‏گريستند. يكى ازبچه‏ها كه در افغانستان خدمت كرده بود و در آن جا فروغ و احمد ظاهر را كشف كرده بود ما خانه‏او جمع مى‏شديم ولى بسيارى از آن‏ها كه ما به آن‏ها اميد داشتيم پراكنده شدند و رفتند و ديگرآدم نامى هم از آن‏ها نمى‏شنود.

البته وقتى صحبت از آشنايى با شعر ايران مى‏شود بايد بگويم كه براى ما كه در ازبكستان‏بوديم كتاب‏هاى چاپ ايران بسيار كم‏شمار مى‏آمد. مثلاً يادم هست كه وقتى استاد ادش ايستد به‏ايران سفر كرده بود حدود 40 كتاب شعر با خود آورده بود كه در فرودگاه تاشكند مصادره شد وفقط با كمك آقاى ابراهيم خدايار از بخش فرهنگى سفارت ايران توانست آن كتاب‏ها را نجات‏
دهد و به سمرقند رساند. در ازبكستان از زمان شوروى تا امروز وهم و نگرانى از كتاب‏هاى به‏خط فارسى ميراث مانده است زيرا آن‏ها معمولاً هر كتاب خط فارسى را عربى حساب مى‏كنند وبا محتواى دينى و اسلام‏گرايى.

آقاى خدايار بعدها چون شوق ما را ديده بود يك دوره تاريخ شعر نو شمس لنگرودى هم براى‏ما آورد. اين تمام سواد ما از شعر معاصر ايران بود. ما هم كه مى‏گويم منظورم همان 10-15نفرى است كه اين كتاب‏ها را دست به دست مى‏گردانديم و در محفل‏هاى مركز فرهنگى تاجيكان‏كه زير نظر استاد ادش ايستد و حيات نعمت سمرقندى اداره مى‏شود از آن بحث مى‏كرديم. اين‏اواخر نوبت من بود كه از شعر و شخصيت فروغ حرف بزنم كه با سفرم به اروپا به انجام نرسيده‏ماند.

- يادم هست كه يك بار در صحبتى با عباس معروفى در كتاب فروشى‏اش در برلين ازفروغ كه صحبت شد گفتى كه فروغ براى ما
بليتيس ايرانى بود و از ما پرسيدى كه بليتيس‏را مى‏شناسيم. من نمى‏شناختم و معروفى هم نمى‏شناخت تا اينكه يكى از دوستان ديگربه ياد آورد كه سال‏ها پيش شجاع‏الدين شفا كتابى از ترانه‏هاى بليتيس را ترجمه كرده‏بود. چرا بليتيس اينقدر با فروغ تداعى مى‏شود؟

ترانه‏هاى بليتيس سالها پيش به تاجيكى درآمد. من يادم هست كتابى كه مى‏خواندم مقواش‏نبود ورق ورق شده بود از بس كه دست به دست شده بود. محى‏الدين عالم‏پور آن را از ترجمه‏فارسى به گمانم به خط سريليك برگردانده بود. ما بليتيس را دوست مى‏داشتيم و مى‏خوانديم واز بر مى‏دانستيم ترانه‏هاش را ولى نمى‏دانستيم كه او در اروپا به عنوان شاعرى هم‏جنس‏گرا مطرح‏است. من وقتى در لندن اشعار او را به انگليسى خواندم تازه فهميدم كه در اشعار اوهم‏جنس‏گرايى هم ديده مى‏شود. اين چيز بر ما پوشيده بود در آن سال‏ها. به هرحال ما وقتى‏شعرهاى عريان فروغ را مى‏خوانديم چيزهايى از بليتيس را در او مى‏ديديم. آن خواهش‏هاى تن‏كه حتى در شعر روسى هم كمتر از آن سخن گفته بودند. همين شعرهاى باز و عريان و يا گناه‏آلودفروغ در ما مشهور بود كه در ايران سوزانده شده و ما اينقدر از ايران رنجيده بوديم كه چرا اين‏شعرها را مى‏سوزانند. خود من يك شعر هم گفته بودم با اين مضمون كه چگونه مى‏شودجمعيتى را احترام كرد كه شعر فروغ را سوزانده. براى ما كه با قيد ادبياتى رشد كرده بوديم كه ازعشق سخن نمى‏گفت و مى‏خواست همه چيز گروهى باشد و فرد در آن راه نداشت، شعر فروغ يابليتيس خيلى جاذبه داشت. بليتيس هم مثل فروغ هر چه مى‏گويد از خود مى‏گويد و احساسات‏خود. اين دو زن كسانى بودند كه از خودشان حرف مى‏زدند و براى ما جوان‏ها كه مى‏خواستيم ازخودمان حرف زنيم نزديك بودند.

جامعه عجيبى بود كه مثلاً قبول مى‏كرد ما دامن كوتاه كوتاه بپوشيم اما بايد رنگ آن با ديگران‏يكى مى‏بود، دوست نداشتند كسى از ديگرى فرق كند و ما اين چيز را در فروغ مى‏ديديم.

- حالا واقعاً فكر مى‏كنى كه شعرهاى فروغ را سوزانده‏اند در ايران؟

ايرانى كه ما آن زمان مى‏شناختيم براساس خبرهايى بود كه از تلويزيون درباره جنگ ايران وعراق مى‏ديديم. مردانى كه تيراندازى مى‏كردند و زن‏هايى كه چادر سياه به سر وحشت‏زده‏مى‏دويدند و خانه‏هاى خراب شده سر حد. ولى وقتى يك كسى مثل فروغ را مى‏ديديم كه‏تصوير ديگرى از ايران نشان مى‏داد با خود مى‏گفتيم خب اين روس‏ها هستند كه ايران را طورديگر نشان مى‏دهند. اما در همين حال هم يكى ديگر مى‏آمد مى‏گفت كه نه، شعرهاى اين راسوزانده‏اند. تا هنوز هم البته من از ايران خيلى سؤال‏ها دارم كه پيش خود روشن نكرده‏ام. واقعاًنمى‏دانم اين خبرها چقدر درست يا غلط است.

- پس يك تضادى مى‏ديديد در اين تصويرى كه از ايران در ذهن داشتيد؟ تضادى بين‏اخبار روزانه و آن دنيايى كه شعر فروغ از آن نشان مى‏داد.

بله و واقعاً فكر مى‏كرديم كه ايران همان است كه از تلويزيون مى‏بينيم و حتى مجله‏هايى‏مثل "كلك" هم كه مى‏آمد چون تصوير نداشت يا از تصاويرى كه داشت نمى‏شد ايران را پيش‏چشم آورد باز اين تصوير خبرى از بين نمى‏رفت. جالب است كه يك بار مجله‏اى به دست من‏رسيد كه براى توريست‏ها نشر شده بود و پر بود از تصوير بناهاى ايران كه من از ديدن آن شاك(شوكه) شده بودم چون خيلى مدرن و اروپايى به نظر مى‏آمد. حتى حدس نمى‏زديم كه ايران اين‏است اگر مى‏دانستيم ايران اين است شايد خيلى از جوان‏هاى ما كه در دوره شوروى در افغانستان‏خدمت مى‏كردند به ايران مى‏رفتند و برنمى‏گشتند چرا كه ايران كشورى بود كه آدم مى‏توانست به‏زبان خودش حرف زند و به زبان خودش كار كند و باز و آزاد هم باشد. ولى عكس زن‏هايى كه باچادر مى‏ديديم كه فقط صورتشان پيدا بود اين زن‏هاى شوروى را مى‏ترساند. واقعاً من هنوز هم‏نمى‏فهمم كه ايران بهتر است براى من يا ازبكستان.

- حالا كه بحث ايران شد فكر مى‏كنى كه شاعرانى كه به ايران رفتند با شاعرانى كه درازبكستان يا تاجيكستان ماندند و تماس دست اولى با فارسى ايران پيدا نكردند چه فرقى‏پيدا كرده‏اند؟

من ايران نرفته‏ام ولى مثلاً سهراب سپهرى را خيلى دوست دارم. يادم هست كه يك بار دفترشعرم را به شاعر تاجيك گل نظر دادم. يك سال از مرگ لايق گذشته بود و داشتيم به زادگاه لايق‏مى‏رفتيم. در راه خواند و بعد گفت چقدر به اين ايرانى‏ها تقليد مى‏كنى. گفت ايرانى‏ها را زيادنخوان. ولى بعد فكرى كرد و گفت اما از تاجيك‏ها كى هست كه بخوانى. يعنى خود شاعرهاى‏كسبى (حرفه‏اى) هم مانده‏اند كه زبان امروزى تاجيك آن‏قدر كامل نيست كه بتوانيم همه چيز را باآن افاده كنيم. ولى وقتى هم مى‏روى سراغ فارسى ايران مى‏گويند اين ايران‏گرايى مى‏كند به آن‏معنا كه انگار از فرهنگ خودت دور افتاده‏اى و دارى به سمت ايران پرستى مى‏روى. ولى من‏وقتى ايران مى‏گويم ايران قديم را مى‏گويم چون ايران امروز را كه نمى‏شناسم. آن‏ها هم كه ايران‏رفته‏اند مثل استاد من حضرت صباحى كه خودش و همسرش محبوبه از بهترين شاعران‏سمرقند بودند حالا آن جا براى كه شعر مى‏گويند؟ شعر آن‏ها در سمرقند قدر داشت اما حال نه درايران قدر دارد و نه آن‏ها مى‏توانند به رسم ايران شعر بگويند.

شهناز خجندى هم كه آن جاست وقتى برمى‏گردد به زبانى حرف مى‏زند كه اين مردم‏نمى‏فهمند. يا بعضى قبول مى‏كنند چون مى‏گويند خب از ايران آمده و ايران ديدن آرزوى خيلى‏از تاجيك‏هاست. من دوست دارم زبان مقاله و نوشته‏هاى علمى مشترك يا به هم نزديك باشداما وقتى مى‏خواهى شعر بگويى ديگر بايد به زبان خودت باشد. آدم اگر مى‏خواهد خواننده‏شعرش ايرانى باشد مى‏تواند لهجه خود را كنار بگذارد اما اگر براى مردم خود مى‏گويد آن‏ها زبان‏ايران برايشان آشنا نيست. چرا من بايد به زبان تهران شعر بگويم؟ من مى‏توانم زبان سعدى ورودكى را دنبال كنم. مردم زبان رودكى برايش راحت‏تر است كه بفهمد تا لهجه تهران را. براى ادب‏شناسان و روزنامه‏نگاران شناخت آن زبان و نوشتن به آن شايد لازم است كه مخاطبان بيشترى‏داشته باشند اما چرا شاعر بايد به آن زبان بنويسد؟ ايرانى‏ها به اندازه كافى شاعر دارند. ما هم بايدبه رشد ادبيات خودمان فكر كنيم. حتى ايرانى‏ها هم كه آن‏جا آمدند وقت شعر گفتن تاجيكان رادر نظر گرفتند نه ايرانيان را. مثل لاهوتى. لاهوتى لهجه‏اش شيرين بود و مردم لهجه او را مثل‏زبان يك خويش دور افتاده خود دوست مى‏داشت اما لاهوتى خود سعى مى‏كرد كه به زبان اين‏مردم نويسد اگر چنين نمى‏كرد شايد اين موفقيت را هم بين تاجيكان نمى‏يافت. اگر جوان‏شاعرى بخواهد به فارسى تهران شعر نويسد و آنجا خواننده داشته باشد من تحسين مى‏گويم امابراى خودم مى‏پسندم كه خواننده من مردم سمرقند و بخارا باشند. تاجيك‏هاى تاجيكستان‏هرچه مى‏كنند خود دانند اما وطن من سمرقند است. سمرقندى كه مردمش نمى‏توانند و اجازه‏ندارند به زبان خود حرف بزنند. براى من شايد حتى به جاى شعر گفتن بهتر باشد كه روم يك‏برنامه تلويزيونى سازم و براى مردم سمرقند تا آن‏ها اگر هفته‏اى نيم ساعت هم شده برنامه‏اى به‏زبان خود بشنوند و زبانشان را فراموش نكنند. من مطمئنم كه مردم جز كلمه‏هاى روزمره كه‏تكرار هفتاد يا صد كلمه است كلمه زيادى ياد ندارد، باقى را از ازبكى و روسى مى‏گيرد. چه طورمى‏شود براى اين مردم به زبان و كلمات رايج در تهران شعر گفت و پيش اين مردم گذاشت و بازگفت كه من فرزند شمايم؟ اين مثل آن است كه آدم براى مادر بزرگش كه روسى نمى‏داند شعرروسى ببرد و بگويد من شاعر هستم. رسول غمزتف وقتى به روسى رمان نوشت مردم‏داغستان، زادگاهش، او را قبول نكردند و گفتند تو نمى‏توانى از نام ما حرف زنى. رفت رمان"داغستان من" را نوشت به زبان همان ده كوچك خود كه شايد هزار نفر سخنگو داشت و بعد آن رابه روسى برگرداند تا به خلق خود خدمت كرده باشد.

من يا هر كس ديگرى اگر رفت 5 سال، 10 سال ايران ماند و سهراب ديگرى شد و برگشت مردم‏او را نمى‏فهمند.

- مشكل خط را چه‏گونه مى‏بينى، در كندى اين رابطه و انتقال مفاهيم زبانى؟

خب خط فارسى واقعاً هم مشكل است من خودم شعر فروغ و سهراب را به خط سيريليك‏خوانده‏ام همان‏طور كه كلاسيك‏ها را هم به همين خط خوانده‏ام؛ هنوز هم اگر بخواهم با شعرى‏احساس نزديكى كنم و آن را روان بخوانم بايد از خط فارسى به سيريليك برگردانم. اما هستندشاعران جوانى در سمرقند مثل خواجه و دلشاده و شكر كه آنها هم با خودآموزى خط فارسى راياد گرفته‏اند و بهتر از من مى‏خوانند و شعرشان هم به همين جهت بهتر است.

- خط فارسى را خودت چگونه ياد گرفتى؟

با خيلى سختى. من اين خط را از روى شوق مى‏آموختم و پيش خود. نه سالم بود و چون‏كسى نبود كه راهنمايى كند تا مدت‏ها خط فارسى را از چپ به راست مى‏نوشتم مثل سيريليك.هنوز هم در نوشتن صداهايى كه سه چهار نشانه دارند مشكل دارم و شايد هميشه خواهم داشت.به هرحال خطى بود كه ما از روى گستاخى و پافشارى شخصى مى‏آموختيم وگرنه به كارنمى‏آمد چون كسى آن را نمى‏نوشت و نمى‏خواند. روسى همه جا مسلط بود. اگر هم چند نفرى‏بودند كه سواد اين خط را داشتند و دست‏خط خوبى هم داشتند كسانى بودند كه در دانشگاه‏كارشان با دست‏نوشته‏هاى فارسى بود ولى مردم از علم آن‏ها نمى‏توانست بهره برد.

- مردم ايران به سمرقند خيلى افسانوى نگاه مى‏كنند. سمرقند را با رودكى مى‏شناسندو با شعر حافظ به ياد مى‏آورند. سمرقند امروز چه قدر با آن سمرقندى كه سيماى‏افسانه‏اى دارد نزديك است يا از آن دور است؟

من مردم ايران را براى همين دوست دارم كه با افسانه‏هاشان زندگى مى‏كنند. اگر مى‏خواستندبا واقعيت زندگى كنند كه زندگى خيلى سخت مى‏شد! سمرقندى كه آنها تصور مى‏كنند مثل‏همان ايرانى است كه ما تصور مى‏كنيم. وقتى ما مى‏گوييم ايران اين ايرانى است كه براى مافردوسى معرفى كرده و هفتاد سال مبارزه روس‏ها آن را از ذهن ما نبرده و نمى‏تواند ببرد. ايرانى‏هاهم از پشت آن ديوارهاى سنگين نديدند كه بر سمرقند چه مى‏گذرد. اين يك تصورى است كه‏آدم دوست ندارد آن را ويران كند حتى اگر رفت و خلاف آن را ديد هم آن را قبول نمى‏كند. يك‏دوست ايرانى من مى‏گفت كه چه طور وقتى براى اولين بار به سمرقند مى‏آمده موهاى بدنش ازهيجان راست شده بوده. شايد فكر مى‏كرده كه در ريگستان هنوز شاه نشسته است و دانشمندان‏در مدرسه‏ها و كاروان‏ها در حال ورود به شهرند و بازار همان بازار عصر قديم است. چنان كه‏براى ما ايران اين طور است. براى ما ايران آن‏جاست كه فردوسى در آن قدم مى‏زده و حافظ دركوچه‏هاش مى‏رفته است و سعدى در آن زندگى كرده است. ايران، ايران فروغ و سپهرى است‏براى ما. اين گذشته است. اين يك معناى مهم دارد كه ما به گذشته خود مى‏نازيم و به خاطرهمان گذشته‏اى كه داشتيم امروزه خودمان را صبر مى‏كنيم. اگر آن احترام را نمى‏داشتيم به گذشته‏خودمان، اگر شاهنامه فردوسى را نداشتيم و اگر رودكى و حافظ را نداشتيم براى ما چه اهميت‏داشت كه فارسى حرف زنيم و بگوييم كه تاجيك هستيم. مى‏گفتيم روس هستيم و زندگى‏امروزمان مى‏گذشت. اما نمى‏شود. اگر روزگار امروز سمرقند و بخارا را نمى‏شناسند باشد، اماهمين كه تاريخ ما را مى‏شناسند من به آن‏ها احترام مى‏كنم. اگر هم ندانند كه امروز در سمرقندديگر مدرسه فارسى نيست يا كسى شعر روان نمى‏گويد يا در بخارا اصلاً كسى فارسى نمى‏خواندعيب آنها نيست. اين يك مبارزه هفتاد هشتاد ساله است كه امروز از آن‏چه از آن دفاع مى‏كردندهمين باقى مانده است كه مى‏بينيم. ايران هم چه مى‏تواند بكند. روشنفكران ايران البته ازدولتشان جلوتر هستند كه از اين حرف‏ها بحث مى‏كنند.

گفتگو از مهدی جامی؛ نقل از: بخارا، شماره 31

March 8, 2004 01:28 AM